/ Πρώιμα Δυσλειτουργικά Σχήματα /
Τα «πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα» είναι μοτίβα που αποτελούνται από σκέψεις, συναισθήματα και αναμνήσεις, και αφορούν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους άλλους. Αναπτύσσονται κατά την παιδική κι εφηβική ηλικία και μπορεί στην ενήλικη ζωή να συνδέονται με συναισθηματικές δυσκολίες και δυσπροσαρμοστικές συμπεριφορές.
Τα πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα αποτελούν κεντρική ιδέα στη Θεραπεία Σχημάτων που αναπτύχθηκε από τον Jeffrey Young. Σύμφωνα με το θεωρητικό υπόβαθρο υπάρχουν 18 πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα τα οποία κατατάσσονται σε πέντε ευρύτερες κατηγορίες.
- Αποσύνδεση και Απόρριψη
- Ανεπαρκής Αυτονομία και Επίδοση
- Προσανατολισμός στους Άλλους
- Ανεπαρκή Όρια
- Υπερεπαγρύπνηση και Αναστολή
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2013). Θεραπεία Σχημάτων: Ένας οδηγός για τον θεραπευτή (Επιμέλεια: Γ. Σίμος). Πατάκης.
/ ΑΠΟΣΥΝΔΕΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗ /
Συναισθηματική Στέρηση
Περιλαμβάνει την προσδοκία ότι η επιθυμία σας για συναισθηματική σύνδεση και υποστήριξη δεν θα ικανοποιηθεί σε επαρκή βαθμό από τους άλλους. Η στέρηση μπορεί να λάβει τρεις μορφές: στέρηση της στοργής, της ενσυναίσθησης, ή της προστασίας.
Εγκατάλειψη / Αστάθεια
Χαρακτηρίζεται από την αίσθηση ότι οι σημαντικοί άνθρωποι στη ζωή σας δεν θα μπορέσουν να συνεχίσουν να σας προσφέρουν συναισθηματική υποστήριξη. Ως αποτέλεσμα, οι σχέσεις βιώνονται ως ασταθείς ή απρόβλεπτες.
Καχυποψία
Τα άτομα με αυτό το σχήμα έχουν την προσδοκία ότι οι άλλοι θα τους πληγώσουν, θα τους εξαπατήσουν ή θα τους εκμεταλλευτούν, με αποτέλεσμα να δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τους γύρω τους.
Κοινωνική Απομόνωση / Αποξένωση
Περιγράφει την αίσθηση ότι είστε διαφορετικός από τους άλλους ανθρώπους και απομονωμένος από τον υπόλοιπο κόσμο, ή ότι δεν ανήκετε σε καμία κοινωνική ομάδα. Συχνά συνοδεύεται από αίσθημα μοναξιάς και αποξένωσης.
Ελαττωματικότητα / Ντροπή
Χαρακτηρίζεται από την αίσθηση ότι είστε ελαττωματικοί, ανεπιθύμητοι, ή ανίκανοι να αγαπηθείτε. Συνοδεύεται από τον φόβο ότι, εάν οι άλλοι γνωρίσουν τον πραγματικό τους εαυτό, θα τους επικρίνουν ή θα τους απορρίψουν.
/ ΑΝΕΠΑΡΚΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΔΟΣΗ /
Αποτυχία
Περιγράφει την πεποίθηση ότι θα αποτύχετε αναπόφευκτα, ή ότι είστε θεμελιωδώς ανεπαρκής σχετικά με τους συνομηλίκους σας σε τομείς όπως οι σπουδές, η καριέρα και η προσωπική εξέλιξη. Συχνά συνοδεύεται από χαμηλή αυτοπεποίθηση και τάση υποτίμησης των ικανοτήτων.
Εξάρτηση / Ανικανότητα
Αφορά την πεποίθηση ότι δεν έχετε την ικανότητα να διαχειριστείτε αποτελεσματικά τις καθημερινές σας ευθύνες, όπως η λήψη αποφάσεων ή η φροντίδα του εαυτού, χωρίς σημαντική βοήθεια από άλλους. Συχνά εκδηλώνεται ως αίσθημα αβοηθητότητας.
Ευαλωτότητα σε Βλάβη ή Ασθένεια
Χαρακτηρίζεται από έντονο φόβο ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να συμβεί κάποια καταστροφή (π.χ. ασθένειες, ατυχήματα, οικονομική κατάρρευση), την οποία το άτομο δεν θα μπορέσει να αποτρέψει ή να διαχειριστεί. Συνοδεύεται από διαρκή ανησυχία και επαγρύπνηση απέναντι σε πιθανούς κινδύνους.
Υπερβολική Εμπλοκή / Ανεκπλήρωτος Εαυτός
Περιγράφει την υπερβολική συναισθηματική εμπλοκή με έναν ή περισσότερους σημαντικούς άλλους (συνήθως γονείς), σε βάρος της πλήρους ανεξαρτητοποίησης και της απόκτηση μιας ξεκάθαρης προσωπικής ταυτότητας.
/ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΣΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ /
Υποτακτικότητα
Χαρακτηρίζεται από την τάση υπερβολικής παραχώρησης του ελέγχου στους άλλους προκειμένου να αποφευχθεί ο θυμός, η σύγκρουση ή η εγκατάλειψη. Ως αποτέλεσμα, καταστέλλονται οι προσωπικές προτιμήσεις και ανάγκες του ατόμου.
Αυτοθυσία
Περιγράφει τη υπερβολική εστίαση στην κάλυψη των αναγκών των άλλων σε βάρος της προσωπικής ικανοποίησης. Συχνά συνοδεύεται από συναισθηματική εξάντληση, παραμέληση του εαυτού ή αίσθημα ότι οι προσωπικές ανάγκες δεν αναγνωρίζονται.
Αναζήτηση Επιδοκιμασίας / Αναγνώρισης
Αφορά την τάση υπερβολικής επικέντρωσης στην απόκτηση της επιδοκιμασίας και της προσοχής των άλλων, βασίζοντας την αυτοεκτίμηση στις αντιδράσεις των άλλων ανθρώπων. Ως αποτέλεσμα το άτομο δυσκολεύεται να αναπτύξει μια ασφαλή και αυθεντική αίσθηση εαυτού.
/ ΑΝΕΠΑΡΚΗ ΟΡΙΑ /
Αυτονόητο Δικαίωμα
Περιγράφει την πεποίθηση ότι κάποιος μπορεί να κάνει ή να έχει οτιδήποτε θέλει, ανεξάρτητα από το τι είναι ρεαλιστικό ή από το κόστος για τους άλλους, επιδεικνύοντας κυριαρχική ή απαιτητική συμπεριφορά.
Ανεπαρκής Αυτοέλεγχος / Αυτοπειθαρχία
Χαρακτηρίζεται από μια διάχυτη δυσκολία άσκησης αυτοελέγχου ή ανοχής της απογοήτευσης για την επίτευξη μακροπρόθεσμων στόχων, με τάση αποφυγής της δυσφορίας.
/ ΥΠΕΡΕΠΑΓΡΥΠΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΣΤΟΛΗ /
Συναισθηματική Αναστολή
Αφορά την υπερβολική αναστολή των αυθόρμητων πράξεων και συναισθημάτων, με σκοπό την αποφυγή της επίκρισης των άλλων ή της ντροπής. Συνοδεύεται από δυσκολία στην έκφραση τόσο των αρνητικών όσο και των θετικών συναισθημάτων.
Ανελαστικά Πρότυπα / Υπερεπικριτικότητα
Περιλαμβάνει την πεποίθηση ότι πρέπει κανείς να καταβάλλει έντονη προσπάθεια για να ανταποκρίνεται σε πολύ υψηλά εσωτερικευμένα πρότυπα συμπεριφοράς και επίδοσης (τελειοθηρία). Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αισθήματα πίεσης και σε υπερβολική επικριτικότητα του εαυτού και των άλλων.
Απαισιοδοξία / Αρνητικότητα
Περιγράφει την τάση εστίασης στις αρνητικές πτυχές της ζωής, με παράλληλη παράβλεψη των θετικών. Συνοδεύεται από έντονη ανησυχία, απαισιοδοξία, και αναποφασιστικότητα.
Τιμωρητικότητα
Αφορά την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι θα πρέπει να τιμωρούνται σκληρά για τη διάπραξη σφαλμάτων. Χαρακτηρίζεται από έλλειψη ανεκτικότητας προς τους άλλους και τον εαυτό, όταν δεν πληρούνται συγκεκριμένες προσδοκίες.